Black Friday và New Orleans

Ở Mỹ có một ngày gọi là Black Friday, tức ngày thứ Sáu sau lễ Thanksgiving. Nó là ngày lễ hội tưng bừng dành cho những ai ham thích mua sắm. Vào ngày này, các siêu thị đồng loạt giảm giá cho rất nhiều mặt hàng, thường là đến 60%. Được “chiếu cố” nhiều nhất là các siêu thị bán hàng điện tử. Cứ tưởng tượng một TV màn hình tinh thể lỏng giá 800 đô nay tự nhiên giảm xuống còn 380-390 đô, một cái máy tính laptop từ 900 USD xuống còn 450 USD thì dù không có đủ tiền trong nhà băng tôi cũng sẵn sàng móc credit card ra mua một cái rồi sau đó từ từ trả nợ, trả lãi cũng được! Cái khó ở đây là vì số lượng hàng cao cấp như TV, máy laptop bán giảm giá chỉ có hạn nên người ta thường phải xếp hàng đợi trước khi cửa hàng mở cửa để mình được là một trong những người đầu tiên bước chân vào cửa hàng, rồi chạy thẳng đến chỗ mấy món quý giá ấy.

Không biết cái tập tục này bắt đầu từ khi nào và lý do tại sao. Vào ngày Black Friday các cửa hàng điện tử không mở cửa lúc 10 giờ như thường lệ, mà mở vào 5 lúc giờ sáng. Thế là để mua được một cái TV màn hình tinh thể lỏng, thiên hạ phải lo xếp hàng bên ngoài trước 5 giờ sáng. Vốn ngây thơ, tôi cứ tưởng chỉ cần đến đó trước 1 tiếng đồng hồ là OK. Thiệt là lầm to. Nếu 4 giờ sáng ra đứng xếp hàng thì bạn sẽ thấy đã có sẵn 1 hàng người rồng rắn kéo dài hơn cả 1 km. [Tôi nói thiệt.] Vậy thì ra xếp hàng trước 2 tiếng vậy! Không được hả? Thì 3 tiếng? 4 tiếng? 5 tiếng? Lòng “nhiệt tình mua sắm” của con người thiệt là không biên giới. Năm ngoái mấy đứa VN ở chung nhà với tôi kéo nhau đi xếp hàng từ lúc 11 giờ khuya giữa mua đông lạnh cắt da cắt thịt, vậy mà đứng trước tụi nó đã có hơn cả trăm người. Tụi nó kể quang cảnh đông vui không thể tả. Thiên hạ mang theo mền, ghế, đồ ăn, thức uống để chống trả với cái lạnh và cái đói. Nhưng đứng sau cả 100 người thì mấy món đồ ngon lành như máy laptop, TV coi như "giấc mơ ngoài tầm tay". Khi vô được bên trong cửa hàng, tụi nó chỉ kiếm chác được mấy thứ nhỏ lặt vặt như túi sách, ổ đĩa cứng, đĩa CD, DVD trắng v.v.

Năm nay, thằng VN ở chung nhà với tôi có mẹ ở VN qua thăm. Để giới thiệu nước Mỹ hiện đại, văn minh cho mẹ nó biết , nó và mẹ kéo nhau đi xếp hàng (tôi quên hỏi lúc mấy giờ :-). Nó kể cho tôi nghe người ta đến chiếm chỗ trước cửa hàng từ chiều hôm trước! Không may cho mẹ nó, dân Mỹ và dân du học sinh ít tiền Tàu, Ấn không biết có khách nước ngoài tham dự nên không giữ gìn tác phong, cư xử có chừng mực để tránh làm mất thể diện hình ảnh nứơc Mỹ. Chả hiểu sao năm nay lúc cửa hàng mở cửa, đám đông cuồng nhiệt mua sắm lại không tự giác bước vào cửa một cách trật tự. Thay vào đó, một người chạy ra khỏi hàng để vượt lên trước, những người khác không muốn bị thiệt thòi cũng làm theo. Thế là lẽ ra ai xếp hàng trước vô trước thì người ta được chứng kiến cảnh hàng mấy chục người chen lấn, xô đẩy nhau để được vô cửa hàng trước tiên.

Tối hôm đó tôi ngồi coi bản tin truyền hình, được mục kích cảnh một siêu thị vào giờ mở cửa, mấy chục mạng (nữ có, nam có, trong đó có cả dân mũi lõ, da trắng, phì nhiêu về trọng lượng), chen lấn nhau để lọt qua cánh cửa. Tivi "freeze" lại cái cảnh lúc họ chèn ép nhau, nhiều khuôn mặt bị ép dí vào cửa kiếng, mũi cao da trắng cũng trở nên phẳng lì như mũi tẹt da vàng. Chưa hết, trong lúc tivi chiếu lại cảnh đó lần 2, nhân viên truyền hình thuyết minh: "Quí vị có để ý thấy người đàn ông mặc áo khoác màu nâu liên tục giơ tay tấn công những người khác không?" Ở một cửa hàng khác, khán giả được cho biết cảnh sát đã phải bắt giữ một số người vì có hành vi "không chấp nhận được" trong khi chen lấn. Nếu được coi cảnh này, không biết ThS. Vũ Thế Dũng, Khoa quản lý công nghiệp ĐH Bách Khoa TP.HCM, có ý định sửa đổi đôi chút về bài viết của mình trên TT không?

~ . ~ . ~

Watch your actions, for they become habits.
Watch your habits, for they become character.
Watch your character, for it becomes your destiny.

(Unknown)

Hồi cuối tháng 8 năm 2005, ở Mỹ xảy ra một trận bão khủng khiếp: bão Katrina - được xem là một trong những cơn bão gây chết người nhất trong lịch sử nước Mỹ. Cơn bão gây tàn phá suốt một vùng trung-bắc dọc bờ biển nước Mỹ và gây nhiều thiệt hại nặng nề. Thiệt hại nặng nề nhất và được báo chí, truyền hình đưa tin nhiều nhất là thành phố New Oeleans, bang Lousiana. Đê vỡ, kênh đào bị hư hại nặng, 80% diện tích của New Orleans bị ngập nước trong mấy tuần liền. Ít nhất 1,836 người bị thiệt mạng. Thiệt hại về vật chất ước tính lên đến 81.2 tỉ USD. Ngoài chuyện người chết, nhà cửa hư hại nặng, còn nhiều chuyện buồn khác xảy ra ở New Orleans. Chính phủ Mỹ và chính phủ tiểu bang bị chỉ trích nặng nề vì thiếu sự chuẩn bị, phản ứng quá chậm trước tình trạng ngẩn cấp. Nhờ sự kiện cơn bão, báo chí Mỹ khám phá ra được cả tá chuyện khôi hài đàng sau hậu trường chính trị Mỹ - từ việc bổ nhiệm giám đốc Cơ quan Quản lý Tình trạng Khẩn cấp cho đến chuyện ngân sách dành cho việc tăng cường bờ đê, v.v. Thật ra, những chuyện “bẩn” trong chính trị thì nói cả tuần cũng không hết và tôi cũng không quan tâm đến. Ở đây tôi chỉ muốn bàn đến khía cạnh văn hóa-xã hội nước Mỹ.

Sau khi cơn bão nổ ra được vài ngày, báo chí Mỹ bắt đầu tường thuật tình trạng hỗn loạn, vô trật tự, vô luật pháp xảy ra ở New Orleans như giết người, trộp cắp, hôi của, hãm hiếp. Hàng ngàn lính chính phủ và lính dân quân của tiểu bang được huy động và đưa đến Orlean để thiết lập trật tự. Khi được hỏi ý kiến về tình trạng hỗn loạn xảy ra ở New Orleans, một số người dân Indonesia, vốn đã phải trả qua một thảm cảnh tương tự do tsunami gây ra vào tháng 12/2004 với hơn 125,000 người chết, đã bày tỏ sự ngạc nhiên và thất vọng. Một nhà báo Indonesia phát biểu, “How is it possible? How is it possible that in an advanced society like the United States it is so difficult to provide help or rescue people? How is it possible that this breakdown in law and order could happen?"

Một nhà báo Mỹ, sau khi chứng kiến cảnh hỗn loạn “thừa nước đục thả câu” ở New Orleans đã bày tỏ sự buồn bã của mình. Viết trên tờ NYTimes, ông ta kể lại chuyện vào năm 1995 khi ông qua Nhật để tường thuật trận động đất hhủng khiếp ở Kobe, với 6,000 người thiệt mạng. Suốt nhiều ngày liền, ông bỏ công đi khắp thành phố để tìm kiếm xem có dấu hiệu của hành vi phạm pháp nào không. Cuối cùng, ông cũng gặp một người Nhật cho biết đã thấy ba người đàn ông ăn cắp thực phẩm. Ông ta bèn hỏi người Nhật này liệu anh ta có cảm thấy xấu hổ vì đã có người Nhật thực hiện hành vi trộm cắp như vậy không. Người Nhật trả lời một cách dứt khoát: “Không, ông hiểu lầm rồi. Những người hôi của đó không phải là người Nhật. Họ là người nước ngoài.”

Tới đây chắc bạn thấy được mối liên quan giữa chuyện mua sắm ngày Black Friday ở Buffalo với chuyện hôi của, ăn cắp, giết người ở New Orleans? Nếu trong thời buổi đủ ăn, đủ mặc, thậm chí là dư thừa, mà dân Buffalo còn có thể tranh lấn, ẩu đã để mua được một món đồ rẻ thì cách cư xử của họ sẽ ra sao khi xảy ra thiên tai như ở New Orleans?

Vậy còn chuyện động đất ở Nhật thì có liên quan gì đến Mỹ? Chuyện xảy ra ở Nhật giúp ta hiểu rằng không thể nói “bản chất con người là vậy” để giải thích cho hành vi của dân Mỹ. Ở đây ta cần thấy vai trò quan trọng của cái gọi là văn hóa. Văn hóa được hình thành từ lối sống, cách suy nghĩ, hành vi ứng xử trong cuộc sống hàng ngày của một người, một cộng đồng, một xã hội. Nếu như sống trong một môi trường đầy dẫy quảng cáo về hàng hóa tiêu dùng, coi trọng lợi nhuận tiền bạc, nhấn mạnh đến thoả mãn nhu cầu vật chất cá nhân, coi nhẹ phẩm giá, quan hệ con người, vậy khi lâm vào hoàn cảnh khó khăn, lại không có sự hiện diện của bàn tay sắt luật pháp đặt hờ quanh cổ, ta không có gì phải ngạc nhiên nếu những con người này trở thành những kẻ trộm cắp, giết người, cưỡng hiếp.

Điều đáng buồn nhất là những người chen lấn, vung tay vung chân trên TV, những người sẵn sàng đánh đổi nhân phẩm mình để có được một món hàng cao cấp giá rẻ là dân lao động thu nhập thấp, cuộc sống vốn không dư giả gì, chỉ biết trông đợi vào những dịp hàng bán hạ giá để sắm sửa cho bản thân và gia đình. Theo thống kê năm 2004, Buffalo là thành phố nghèo thứ 5 nước Mỹ, và New Orleans đứng thứ 9 trong số những thành phố nghèo nhất. “Sáu mươi bảy phần trăm dân New Orleans là da đen. Và đa số họ là người nghèo. Gần 30% dân New Orleans sống dưới ngưỡng nghèo, và chỉ có vài thành phố lớn khác ở Mỹ có thu nhập theo hộ gia đình thấp hơn thành phố New Orleans.”

Ta có đổ toàn bộ trách nhiệm lên vai những người nghèo này được không? Ai biến họ hành như vậy? Ai là kẻ hạ thấp phẩm giá con người bắt dân nghèo Buffalo đứng xếp hàng rồng rắn để được mua hàng? Ai đẩy dân nghèo New Orleans đến chỗ cướp giật, xâu xé lẫn nhau? Họ thích đứng xếp hàng cả nữa ngày trời? Họ thích hôi của, cướp bóc? Jean Valjean thích ăn trộm bánh mì để cứu gia đình khỏi chết đói? Fantine thích gia nhập hàng ngũ các cô gái buôn hoa bán phấn?

Bắc thang lên hỏi ông Trời,
Cớ sao nỡ để kiếp người đắng cay?

Ông trời ngoảnh mặt làm ngơ,

Tay cầm cục gạch bự ném tôi u đầu,

[Hỏi gì thấy mà ng…]

Know thyself

[Viết theo trí nhớ dựa vào một truyện ngắn của Nhật Bản đọc hồi cấp 3]

Có một anh chàng bắn cung thiện nghệ, bắn bách phát bách trúng. Đặt một đồng xu cách xa cả dặm vào ban đêm, đốt một ngọn đèn để cạnh đó, anh vẫn có thể bắn tên xuyên qua lỗ tâm của đồng xu. Treo một trái táo bằng sợi chỉ cách xa mấy trăm thước anh vẫn có thể bắn đứt sợi dây treo quả táo. Tài bắn cung của anh vì thế được mọi người quanh vùng biết đến và nể phục. Nhưng anh vẫn không hài lòng với bản thân, không hài lòng với tài xuyên tâm bách bộ của mình, luôn tìm kiếm cơ hội để tranh tài cao thấp với những thiện xạ ở các vùng khác. Một ngày nọ, có người mách bảo với anh rằng trong dãy núi bí ẩn ở phía tây ngôi làng, nơi chưa hề có dấu chân người đặt đến, có một vị cao nhân ẩn mình và tài bắn cung của vị cao nhân này chưa hề thất bại trước bất cứ ai.

Anh bèn khăn gói lên đường. Ròng rã suốt mấy tháng liền, vượt suối băng đèo, cuối cùng cũng lần hồi vào đến được bên trong rặng núi. Không có một bóng người, không một chút dấu vết cho thấy có sự hiện diện của lòai người. Chỉ có tiếng xào xạt của gió thổi qua rừng cây, tiếng chim kêu, tiếng thú gọi đàn, và tiếng róc rách của dòng suối nơi anh đang nghỉ chân. Mệt mỏi, anh dựa lưng vào tảng đá và thiếp đi lúc nào không hay biết. Khi tỉnh dậy, anh thấy trước mặt mình là một lão tiền bối, râu tóc bạc phơ nhưng cặp mắt tinh anh như luồng điện chiếu thẳng vào mình. Thất thần, anh lắp bắp trình bày lý do tại sao anh lại đi vào vùng núi này. Ông lão không nói một lời, ra dấu cho anh đi theo.

Cả hai leo lên phía đỉnh núi cao nhất và hiểm trở nhất. Gió gào thét và lạnh như cắt đến rợn mình. Khi lên đến đỉnh, ông lão chỉ lên phía đàn chim bay ngang. Anh bèn giương cung, chực bắn. Ông lão lắc đầu, đẩy anh đến sát bên mép vách núi và ra hiệu anh bắn từ vị trí ấy. Vách núi dựng đứng, nhìn xuống chỉ thấy một vực sâu đen thẳm, lạnh lẽo. Gió thổi ào ạt nơi vách núi như muốn kéo anh xuống. Mắt quay cuồng, đầu óc chóang váng, anh lảo đảo đánh rơi cả cung tên. May nhờ có bàn bay ông lão kéo anh ra khỏi mép vực.

Anh ở lại với ông lão suốt mười mấy năm trời.

Khi anh quay về làng, người ta hầu như không còn nhận ra anh. Không phải là một chàng thanh niên hiên ngang, uy dũng, thần khí lẫm liệt của ngày nào mà thay vào đó họ là một người đàn ông hiền từ, dáng điệu chậm rãi, với nụ cười nhút nhát pha lẫn chút ngượng ngùng. Người dân làng không hề thấy có cung trên vai anh. Trong suốt quãng đời còn lại, người ta không hề thấy ông dùng cung hay nhắc đến cung tên, chỉ yên lặng sống một cuộc đời bình dị, làm nương, cuốc rẫy. Khi ông đã già, có người đến xin học thuật bắn cung và tìm đâu ra được trong góc nhà của ông một chiếc cung tên phủ đầy mạng nhện, ông nhìn nó chằm chằm và nhíu mày hỏi: Đó là cái gì vậy?

~ . ~ . ~ . ~

Con người khi mới sinh ra gần như là hòan hảo. Khôi hài nhất là họ lại bỏ suốt cả cuộc đời còn lại để đánh mất cái gần như hòan hảo ấy để đổi lấy sự lố bịch, kệch cởm, tham lam, ích kỷ, nhẫn tâm, v.v. của thế giới người lớn. Khi mới sinh ra, chúng ta ai cũng là một đứa trẻ ngây thơ, trong trắng, chả hề biết đến những nhu cầu “phức tạp” của thế giới người lớn, thế giới “văn minh.” Đối với một đứa trẻ sơ sinh vài tháng tuổi, một viên kim cương bự bằng ngón tay cái có khi lại không hấp dẫn bằng một viên bi thủy tinh màu. Một chục tờ giấy in hình tổng thống Grant hay hình ông Benjamin Franklin có giá trị 50 USD hay 100 USD có khi lại không đẹp bằng một tờ giấy in hình con bướm hay bông hoa. Đối với một đứa trẻ 4-5 tuổi, chúng không phân biệt da trắng hay da đen hay da vàng, tất cả đều như nhau. Đối với chúng, chia xẻ đồ chơi cho nhau là chuyện bình thường. Nhưng dần dà lớn lên được xã hội và người lớn “dạy bảo,” chúng dần dần đánh mất sự “gần như hòan hảo” của mình. Chúng bắt đầu phân biệt “da trắng tốt-da đen xấu,” “đồ chơi mắc tiền tốt-đồ chơi rẻ tiền xấu,” “đồ chơi của tao xịn-đồ chơi của mày dỏm” v.v. Lớn hơn nữa, chúng bắt đầu theo đuổi tiền tài, vật chất, danh vọng, tình cảm không biết mệt mỏi, không biết thỏa mãn, không hề biết giá trị thật sự của những thứ đó là gì, và không thắc mắc đặt câu hỏi: Liệu chúng có mang lại niềm vui thật sự cho cuộc đời?

Một số người có đầu óc hơn, có chiều sâu tư duy hơn, có nhiều “tính người” hơn cố gắng tìm hiểu xem liệu những thứ như tiền tài, danh vọng, tình yêu, xác thịt có thật sự mang lại hạnh phúc, ý nghĩa cho cuộc đời con người không. Và họ bàng hòang nhận ra rằng chỉ cần có được những đặc tính ngây thơ, trong trắng, vô vụ lợi của một đứa trẻ là chúng ta có được hạnh phúc. Chỉ cần con người vui vẻ giúp đỡ, chia xẻ với nhau như trẻ con vẫn làm là cuộc đời có đầy niềm vui và tiếng cười hạnh phúc. Từ đó, họ cố gắng để đảo ngược quá trình “người lớn hóa đầu óc” để quay trở lại thành một đứa trẻ của thời niên thiếu. Câu chuyện về anh chàng thiện xạ là một ví dụ của quá trình đảo ngược này. Ban đầu, anh chỉ là một người bình thường, cố gắng tập bắn cung để đạt danh hiệu thần tiễn. Đạt được danh hiệu nhưng nhờ cao nhân chỉ bảo cho thấy sự “trống rỗng” của cái danh mà nhiều người mơ ước, cuối cùng thần tiễn từ bỏ cả “tiễn” lẫn danh hiệu “thần” để quay trở lại làm một người bình thường, sống một cuộc đời bình thường.

Vậy suốt mười mấy năm trời ở với ông lão, anh đã học được điều gì?

Có thể lấy gợi ý từ phim “Hero” của gã Trương Nghệ Mưu về ba giai đoạn của người học kiếm thuật như sau.

Giai đoạn một: thuật dùng kiếm đến mức thần sầu quỷ khốc, kiếm và người như hòa làm một, có thể giết người trong nháy mắt.

Giai đọan hai: thuật dụng kiếm đạt đến mức không cần dùng kiếm, có thể dùng cỏ cây, hoa lá giết chết địch thủ mà không làm rơi một giọt máu.

Giai đọan 3: gạt bỏ chữ kiếm ra khỏi tâm, gạt bỏ ý niệm giải quyết xung đột bằng kiếm, bằng vũ lực. Người và vạn vật xung quanh hòa làm một thể - hài hòa, bình yên, không xung đột.

Có thể sau khi quay trở lại ngôi làng, anh thiện xạ đang trong giai đọan 2 cố gắng vươn lên giai đọan 3.

~ . ~ . ~ . ~

Ngoài ra, có thể chuyển ba giai đoạn học kiếm thành ba giai đọan học làm người như sau.

Giai đoạn một: Khẳng định bản thân bằng cách vượt lên trên người khác, thành công hơn người khác/giàu có hơn/hiểu biết hơn người khác.

Giai đọan hai: quá thành công/quá giàu/quá hiểu biết, không cần phải chứng tỏ bản thân nữa. Người đạt đến giai đoạn này không còn bận tâm, vướng bận đến tiền/chức vụ/bằng cấp.

Giai đọan 3: Nhận ra rằng thành công/giàu có/hiểu biết hơn người khác không phải là mục tiêu của mình. Đánh bại người khác không bằng vượt qua chính bản thân. Lằn ranh giới ta-địch là do chính mình tạo ra. Hiểu được rằng ta là địch và địch cũng là ta. Xóa bỏ được ranh giới ta-địch này.

Có thể anh thiện xạ khi về già đang trong giai đoạn 3.

~ . ~ . ~ . ~

Nước Mỹ mãi đến giữa thế kỷ 19 vẫn chưa thóat khỏi giai đọan 1, giai đọan loay hoay cố gắng chứng tỏ bản thân. Các danh nhân nước Mỹ thời ấy, các nhà văn, các nhà tư tưởng cố gắng vượt qua mặc cảm tự ti trong văn chương, cố gắng chứng minh rằng Mỹ có nền văn hóa riêng, nền văn học riêng, không phải là bản sao của nền văn học, văn hóa Anh. Người Mỹ trong giai đoạn này rất quan tâm, tò mò muốn biết người nước ngoài nghĩ gì, đánh giá gì về họ.

Sang đến cuối thế kỷ 20, Mỹ đã bước sang giai đoạn 2 trong tất cả các lĩnh vực văn học, chính trị, kinh tế, quân sự, khoa học-kỹ thuật. Dân Mỹ chả còn quan tâm hay bận tâm xem người nước ngoài nghĩ gì, đánh giá họ ra sao. Những tờ báo lớn của Mỹ chả hề dành chút khoảng trống nào trên báo để tường thuật cho dân Mỹ biết ấn tượng của du khách nước ngoài về Mỹ ra sao. Nếu có tổ chức một sự kiện quốc tế quan trọng nào, báo chí Mỹ chả có thời gian để tuyên bố những câu đại loại như “Thế vận hội được tổ chức thành công rực rỡ,” hay “Tổng thống Gorbachev cho biết ông có ấn tượng tốt về dân chúng nước Mỹ,” hay “Thủ tướng Phan Văn Khải nước Việt Nam đánh giá cao về tiềm năng nước Mỹ qua chuyến công du của ông đến Mỹ,” v.v. Lý do khác khiến báo chí Mỹ không bận tâm đến những chuyện nhăng nhít, nhỏ nhặt như trên là vì còn nhiều chuyện khác quan trọng hơn, cần đưa tin, phân tích, thảo luận, hơn là những vấn đề tầm phào như ý kiến của một du khách nước ngoài về một thành phố, một địa điểm, hay một món ăn nào đó của Mỹ.

~ . ~ . ~ . ~